TRUYỀN THỐNG HIẾU HỌC VÀ PHONG TRÀO KHUYẾN HỌC NAM TRỰC NGÀY NAY

image001

 

Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Lân, Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam

về dự Hội nghị tuyên dương dòng họ khuyến học, khuyến tài tại xã Nam Hồng

Nơi khởi nguồn mô hình “Dòng họ khuyến học” của cả nước

       Mảnh đất Nam Trực giàu truyền thống hiếu học và  đỗ đạt cao. Trên mảnh đất khoa cử này, người dân lấy sự học làm điều căn bản để thực hiện đạo lý làm người, “Nhân bất học bất tri lý”. Do đó trong suốt mấy ngàn năm, qua mọi giai đoạn thăng trầm của lịch sử, giáo dục luôn là lĩnh vực được coi trọng và đề cao, việc học hành trở thành lối sống, thước đo về phẩm chất đạo đức và nhân cách của người Nam Trực, để mỗi gia đình, dòng họ, làng xã noi theo.

       Trong lịch sử khoa bảng, ông cha ta từ xưa dù có nghèo đến mấy cũng cố gắng để cho con đi học lấy cái chữ để thành người và có biết bao tấm gương vượt nghèo vượt khó vươn lên trong học tập như Nguyễn Hiền nhà nghèo, cha mất sớm ham học và thông minh hơn người. Ông học ở mọi lúc mọi nơi, khi chăn trâu ông lấy que làm bút lấy lưng trâu, mặt đê làm sách để viết, khi về nhà buổi tối ông bắt đom đóm lấy ánh sáng để học. Nhờ đó mà Nguyễn Hiền đỗ Trạng nguyên năm 1247, khi ông mới 13 tuổi là vị Trạng nguyên trẻ nhất nước. Trần Văn Bảo đỗ Trạng nguyên năm 27 tuổi. Không chỉ có người trẻ tuổi đỗ cao mà người Nam Trực cao tuổi cũng ham học đỗ cao,  với triết lý “nước chảy đá mòn” dù không thông minh nhưng học mãi  cũng thành danh, Vũ Tuấn Chiêu đã kiên trì học tập và đỗ Trạng nguyên khoa Ất Mùi 1475 đời vua Lê Thánh Tông khi ông đã 51 tuổi...

       Truyền thống hiếu học của người dân Nam Trực còn được thể hiện rõ trong từng gia đình, dòng họ đó là; Bảng nhãn Lê Hiến Giản và người em sinh đôi đỗ cùng khoa thi năm Long Khánh thứ 2 (1347) Tiến sĩ Lê Hiến Tứ; Trạng nguyên Trần Văn Bảo, con cả là Trần Đình Huyên đỗ Đệ tam Giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Bính Tuất niên hiệu Đoan Thái 1 (1586), con thứ là Trần Văn Thịnh đỗ tứ trường (Hương cống) khoa Mậu Tý 1588, thi hội đỗ tam trường khoa Kỷ Sửu 1589 đời Mạc Mậu Hợp; Dòng họ Ngô làng Bái Dương xã Nam Dương có Tiến sĩ Ngô Bật Lượng và Tiến sĩ Ngô Thế Vinh, Tiến sĩ Ngô Thế Vinh là em Cử nhân Ngô Đình Thái, ông nội Cử nhân Ngô Huy Trình và một xã có tới gần chục Tiến sĩ như xã Tân Thịnh... Các nhà khoa bảng Nam Trực là những người có nhiều công lao trong xây dựng và bảo vệ đất nước. Họ là những nhà văn, nhà giáo, nhà quân sự, chính trị, ngoại giao,... để lại cho đời nhiều tác phẩm giá trị, họ thực sự có công lớn góp phần tạo nên giá trị của nền văn hiến nước ta. Đến nay, nhiều câu chuyện cảm động về tài trí thông minh, tinh thần tự tôn dân tộc, lòng yêu nước thiết tha cháy bỏng của lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Hiền làm vẻ vang đất nước với tài trí thông minh trước sứ giả Trung Quốc; Nhà nho yêu nước, Tiến sĩ Vũ Hữu Lợi trước khi bị giặc Pháp xử tử vẫn hiên ngang đọc thơ tuyệt mệnh; Nhà giáo Tiến sĩ Ngô Thế Vinh với 72 bộ sách giáo khoa;... là những tên tuổi lớn được ghi danh trong sử sách, là niềm tự hào của nhân dân cả nước nói chung và nhân dân Nam Trực nói riêng.

       Truyền thống hiếu học Nam Trực như ngọn đuốc được thắp sáng từ thế hệ này sang thế hệ khác và được tiếp thêm sức mạnh khi phong trào khuyến học khuyến tài ở các dòng họ, thôn làng ra đời và phát triển. Vào những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ 20, phong trào khuyến học dòng họ Nam Trực được khởi nguồn từ dòng họ Đặng, họ Vũ thôn Liên Tỉnh xã Nam Hồng. Đến năm 1995 hai dòng họ Vũ và họ Đặng đã được Huyện ủy - UBND huyện Nam Ninh (nay là Nam Trực) tặng bức trướng khuyến học, khuyến tài. Trên cơ sở những thành quả đạt được trong phong trào khuyến học của 2 dòng họ Đặng và họ Vũ, năm 1997 Hội Khuyến học huyện Nam Trực được thành lập, là hội khuyến học đầu tiên trong cả nước. Năm 1998 phong trào khuyến học Việt Nam đã lấy huyện Nam Trực làm điển hình, tổ chức sơ kết 3 năm khuyến học các dòng họ, hội nghị có sự tham gia của 32 đoàn đại biểu các tỉnh thành phía Bắc và cán bộ hội trong toàn tỉnh về dự.

       Từ đó, các dòng họ của Nam Trực đều có Ban khuyến học có quy ước về khuyến học, khuyến tài, có chương trình hoạt động, có tiêu chí phấn đấu, nhiều dòng họ như họ Đặng, Vũ (thôn Liên Tỉnh, xã Nam Hồng); họ Vũ Đông (xã Nam Dương); họ Đoàn (xã Nam Cường)... đã bổ sung vào phả tộc những điều khuyến học, khuyến tài. Đến nay, toàn huyện đã có 482 Ban khuyến học dòng họ, 216 chi hội thôn làng, với 42.692 hội viên khuyến học đạt 21,9% dân số toàn huyện. Các dòng họ đã tận dụng từ đường, ngày giỗ, ngày thanh minh, ngày tết Nguyên đán để giáo dục truyền thống hiếu học, khoa bảng và tổ chức các hoạt động khuyến học, khuyến tài hàng năm. Nhiều dòng họ như họ Đỗ Đình, Đỗ Duy (xã Điền Xá); họ Đoàn (xã Nam Cường)... còn có “Sớ khuyến học” khấn tổ tiên khi con cháu thành đạt.

image004

 

Tuyên dương dòng họ khuyến học khuyến tài

       Các dòng họ đều có cách xây dựng quỹ khuyến học bằng sự đóng góp của các gia đình và vận động con em thành đạt ở xa quê để ủng hộ, nhiều dòng họ đã có quỹ khuyến học cao như: họ Phạm (thôn Hạ Lao, xã Nam Thanh) có quỹ khuyến học “Người mẹ Việt” 4 tỷ đồng; họ Vũ (thôn Hậu, xã Nam Cường) có quỹ 800 triệu đồng; họ Phạm (thôn Bồ Đề, xã Nam Hùng) có quỹ trên 300 triệu đồng và có 86 dòng họ có số dư từ 100 triệu đồng trở lên. Toàn huyện có số dư quỹ khuyến học là 14.788.500.000 đồng, trong đó quỹ huyện quản lý là 850.00.000 đồng, xã là 2.395.000.000 đồng, các dòng họ và chi hội quản lý là 11.543.500.000 đồng. Nhiều dòng họ khuyến học tiêu biểu như họ Trịnh, Trần (xã Nam Mỹ); họ Đinh, Phạm, Đặng, Trịnh,  Trần  (xã  Tân  Thịnh);  họ   Lê, Nguyễn Thế, Hoàng, Phạm, Đỗ (xã Nam Toàn); họ Đỗ Đình, Nguyễn Đình, Đỗ Duy, Lê (xã Điền Xá); họ Nguyễn (Nguyễn Hiền), họ Phạm Văn, Hoàng Công, Lâm (xã Nam Thắng); họ Nguyễn Quý, Phan, Nguyễn Duy, Lê (xã Hồng Quang); họ Trần Xuân, Vũ Huy, Nguyễn Văn (xã Nghĩa An); họ Đoàn, Vũ, Nguyễn Đình, Vũ Đông (xã Nam Cường); họ Đoàn Văn, Bùi Văn, Lương Thế (thị trấn Nam Giang); họ Bùi, Hoàng, Phạm, Nguyễn tộc (xã Nam Hùng); họ Triệu thôn Trí An, Nguyễn, Phạm, Đặng (xã Nam Hoa); họ Đặng, Ngô, Lưu, Trần, Vũ (xã Nam Hồng); họ Vũ thôn Bái Dương, Ngô, Vũ tây Bái Dương (xã Nam Dương); họ Vũ Nhất Tây, Nguyễn, Cồ Huy, Vũ Phúc (xã Đồng Sơn); họ Nguyễn, Vũ, Bùi, Trần, Đặng (xã Nam Thái); họ Vũ Đình, Nguyễn, Trần, Phạm, Nguyễn Hiếu (xã Bình Minh); họ Lê thôn Nam Trực, Hoàng, Đỗ, Nguyễn (xã Nam Tiến); họ Phạm, Đào, Vũ, Lê (xã Nam Thanh); họ Trần thôn Duyên Hưng, Vũ, Đoàn, Nguyễn, Hoàng (xã Nam Lợi); họ Cao, Vũ, Nguyễn, Hà (xã Nam Hải). Trong đó có 203 dòng họ được tặng bức trướng khuyến học của Huyện ủy - UBND huyện Nam Trực, có 20.933 gia đình hiếu học (trong đó có 828 gia đình được công nhận gia đình hiếu học cấp huyện, cấp tỉnh; có 195 dòng họ đạt tiêu chí dòng họ học tập; 88 thôn làng đạt thôn làng học tập).

       Từ 2007 đến nay, Hội Khuyến học huyện đã giúp đỡ 4.487 học sinh nghèo vượt khó học giỏi với số tiền là 2.210.000.000   đồng,   khen    thưởng 5.981.000.000 đồng, khen thưởng 3.265 giáo viên với số tiền 320.000.000 đồng. Ngoài việc hỗ trợ học sinh nghèo vượt khó khen thưởng các học sinh, sinh viên có thành tích cao trong học tập, các dòng họ khuyến học còn tổ chức tôn vinh những em có thành tích tiêu biểu bằng hình thức “Vinh quy bái tổ” như họ Đỗ Đình, Vũ Đình (xã Điền Xá).

       Khuyến học dòng họ, thôn làng đã khơi dậy được truyền thống hiếu học từ nhiều đời lấy tính huyết thống để giáo dục, phát huy truyền thống hiếu học và khoa bảng của dòng họ nhằm tôn vinh dòng họ mình “Danh gia vọng tộc” nên đạt hiệu quả rất cao. Dòng họ nào ở Nam Trực cũng coi trọng sự học, cũng mong muốn con cháu được học hành và có nhiều người thành đạt nên đã tạo được sự đồng thuận rất cao của các thành viên trong dòng họ. Phong trào khuyến học dòng họ, thôn làng phát triển đã tạo điều kiện tốt cho việc phát động phong trào học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập có nhiều thuận lợi. Các gia đình đều gắn với một dòng họ huyết thống, các thôn làng đều được hình thành từ các dòng họ. Phong trào khuyến học ở Nam Trực phát triển mạnh, có nhiều dòng họ đạt “Dòng họ khuyến học”, “Gia đình hiếu học” đã tạo tiền đề vững chắc để Đảng bộ và nhân huyện Nam Trực thực hiện thắng lợi nhiệm vụ thứ 4 là “Hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập” mà Nghị quyết số  29-NQ/TW  ngày  04/11/2013 của BCH TW khóa 11 đã đề ra.

                                                                                                               Bài viết: Trần Duy Huyền